Δημόσιες συμβάσεις: «Σφίγγει ο κλοιός» στις απευθείας αναθέσεις – Διασφαλίζεται η διαφάνεια μέσω ηλεκτρονικής παρακολούθησης και υποχρεωτικής δημοσιοποίησης στοιχείων

Σε τροχιά αυστηροποίησης μπαίνει το πλαίσιο των δημοσίων συμβάσεων, με την κυβέρνηση να προωθεί τρεις βασικούς «κόφτες» που στοχεύουν στον περιορισμό των απευθείας αναθέσεων και στην ενίσχυση της διαφάνειας. Οι παρεμβάσεις έρχονται σε μια περίοδο κατά την οποία οι απευθείας αναθέσεις έχουν βρεθεί στο επίκεντρο της πολιτικής αντιπαράθεσης, αλλά και της δημόσιας συζήτησης για τη χρηστή διαχείριση του δημοσίου χρήματος.

Οι νέοι περιορισμοί φιλοδοξούν να αλλάξουν τη φιλοσοφία των αναθέσεων μικρής και μεσαίας αξίας, ενισχύοντας τον ανταγωνισμό και διασφαλίζοντας ίσους όρους πρόσβασης για περισσότερες επιχειρήσεις. Σύμφωνα με κυβερνητικές πηγές, στόχος είναι να αποτραπούν φαινόμενα κατακερματισμού έργων και υπηρεσιών, ώστε να παραμένουν τεχνητά κάτω από τα όρια που επιτρέπουν την απευθείας ανάθεση.

Πρώτος «κόφτης»: Μείωση ορίων και αυστηρότερα κριτήρια

Ο πρώτος άξονας παρέμβασης αφορά τη μείωση των οικονομικών ορίων για τις απευθείας αναθέσεις και την αυστηροποίηση των προϋποθέσεων που τις συνοδεύουν. Με το νέο πλαίσιο, περιορίζεται το ανώτατο ποσό για το οποίο ένας φορέας του Δημοσίου μπορεί να προχωρήσει σε ανάθεση χωρίς διαγωνιστική διαδικασία, ενώ παράλληλα θεσπίζονται σαφέστερα κριτήρια τεκμηρίωσης της ανάγκης.

Πλέον, κάθε απόφαση απευθείας ανάθεσης θα πρέπει να συνοδεύεται από πλήρη αιτιολόγηση, στην οποία να αποδεικνύεται ότι δεν υπήρχε εναλλακτική δυνατότητα ή ότι συντρέχουν κατεπείγοντες λόγοι. Η τεκμηρίωση αυτή θα αναρτάται υποχρεωτικά σε δημόσια προσβάσιμη πλατφόρμα, ενισχύοντας τη λογοδοσία.

Η μείωση των ορίων εκτιμάται ότι θα οδηγήσει περισσότερα έργα και προμήθειες σε διαδικασίες πρόσκλησης ενδιαφέροντος ή ανοικτού διαγωνισμού, δίνοντας τη δυνατότητα σε μεγαλύτερο αριθμό επιχειρήσεων –ιδίως μικρομεσαίων– να διεκδικήσουν συμβάσεις.

Δεύτερος «κόφτης»: Πλαφόν αναθέσεων ανά ανάδοχο

Ο δεύτερος «κόφτης» αφορά τη συσσώρευση συμβάσεων στον ίδιο ανάδοχο. Θεσπίζεται ανώτατο ποσοστό ή ποσό απευθείας αναθέσεων που μπορεί να λάβει μια επιχείρηση από τον ίδιο φορέα μέσα σε συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Με τον τρόπο αυτό επιχειρείται να αποτραπεί η δημιουργία «κλειστών κύκλων» συνεργασίας και να ενισχυθεί ο υγιής ανταγωνισμός.

Η νέα ρύθμιση θα συνοδεύεται από ψηφιακή παρακολούθηση των συμβάσεων μέσω του Εθνικού Συστήματος Ηλεκτρονικών Δημοσίων Συμβάσεων, ώστε να εντοπίζονται αυτόματα περιπτώσεις υπέρβασης των ορίων. Εφόσον διαπιστώνεται παραβίαση, θα ενεργοποιούνται διοικητικές κυρώσεις τόσο για τον φορέα όσο και για τον ανάδοχο.

Παράγοντες της αγοράς επισημαίνουν ότι η πρόβλεψη αυτή μπορεί να λειτουργήσει ως κίνητρο για διεύρυνση της «δεξαμενής» προμηθευτών του Δημοσίου, περιορίζοντας πρακτικές επαναλαμβανόμενων αναθέσεων στους ίδιους οικονομικούς φορείς.

Τρίτος «κόφτης»: Έλεγχος κατακερματισμού και ενίσχυση διαφάνειας

Ο τρίτος άξονας εστιάζει στην αποτροπή του τεχνητού κατακερματισμού έργων ή υπηρεσιών, πρακτική που έχει κατά καιρούς καταγγελθεί ως μέθοδος παράκαμψης των διαγωνιστικών διαδικασιών. Με το νέο σύστημα, οι ελεγκτικοί μηχανισμοί θα εξετάζουν συνολικά τις ανάγκες ενός φορέα σε ετήσια βάση, προκειμένου να διαπιστώνουν αν πολλαπλές μικρές συμβάσεις αφορούν στην ουσία ενιαίο αντικείμενο.

Παράλληλα, ενισχύεται ο ρόλος των εσωτερικών ελεγκτών και του Ελεγκτικού Συνεδρίου, ενώ προβλέπεται διασύνδεση βάσεων δεδομένων ώστε να καθίσταται εφικτός ο διασταυρωτικός έλεγχος στοιχείων σε πραγματικό χρόνο. Η διαφάνεια ενισχύεται και μέσω της υποχρεωτικής δημοσιοποίησης περισσότερων στοιχείων για κάθε σύμβαση, όπως τα κριτήρια επιλογής και τα παραδοτέα.

Πολιτικές και οικονομικές προεκτάσεις

Οι αλλαγές έρχονται σε μια συγκυρία αυξημένης ευαισθησίας για τη διαχείριση των δημόσιων πόρων, ιδιαίτερα ενόψει της αξιοποίησης ευρωπαϊκών κονδυλίων. Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι οι «κόφτες» δεν στοχεύουν στην πλήρη κατάργηση των απευθείας αναθέσεων –οι οποίες θεωρούνται χρήσιμο εργαλείο σε περιπτώσεις άμεσης ανάγκης– αλλά στη συγκράτηση της κατάχρησής τους.

Από την πλευρά της αντιπολίτευσης, ωστόσο, διατυπώνονται επιφυλάξεις για το κατά πόσο τα μέτρα θα εφαρμοστούν στην πράξη και αν θα συνοδευτούν από επαρκείς ελεγκτικούς μηχανισμούς. Επισημαίνεται επίσης ότι η επιτυχία του εγχειρήματος θα κριθεί από την ταχύτητα απονομής δικαιοσύνης σε περιπτώσεις παραβάσεων.

Εκπρόσωποι επαγγελματικών φορέων εκτιμούν ότι η μετάβαση σε πιο ανταγωνιστικές διαδικασίες μπορεί να αυξήσει τον διοικητικό φόρτο, αλλά ταυτόχρονα θα ενισχύσει την αξιοπιστία του συστήματος δημοσίων συμβάσεων. «Η διαφάνεια και η ίση μεταχείριση αποτελούν βασική προϋπόθεση για υγιή επιχειρηματικότητα», σημειώνουν.

Το επόμενο διάστημα θα αποτελέσει δοκιμασία για την αποτελεσματικότητα των τριών «κόφτων». Αν οι νέοι κανόνες εφαρμοστούν με συνέπεια, ενδέχεται να σηματοδοτήσουν μια νέα εποχή στη διαχείριση των δημόσιων συμβάσεων, με λιγότερες απευθείας αναθέσεις και περισσότερες ανοιχτές, ανταγωνιστικές διαδικασίες. Σε κάθε περίπτωση, το ζητούμενο παραμένει η ενίσχυση της εμπιστοσύνης των πολιτών προς το κράτος και η διασφάλιση ότι κάθε ευρώ δημόσιου χρήματος αξιοποιείται με τον πιο αποδοτικό και διαφανή τρόπο.